Bij oestrogeendominantie is de werking van oestrogeen te sterk ten opzichte van progesteron. Dat kan komen door te veel oestrogeen, te weinig progesteron of een minder goede afbraak van oestrogeen. Het wordt in verband gebracht met klachten als PMS, pijnlijke borsten, hevige menstruaties en vleesbomen, en komt vooral veel voor in de jaren voor de overgang. Afvallen, minder alcohol, meer groente en vezels, minder stress en krachttraining kunnen helpen. Oestrogeendominantie is geen officiële medische diagnose, maar het onderliggende principe is wel bekend in de geneeskunde.
Wat is oestrogeendominantie?
Oestrogeendominantie duidt op een verstoorde balans tussen de vrouwelijke hormonen oestrogeen en progesteron. In verhouding is er te veel werking van oestrogeen ten opzichte van progesteron.
De term oestrogeendominantie is vooral bekend geworden door de Amerikaanse arts John Lee en is geen officiële medische diagnose. Het principe erachter is in de geneeskunde wel bekend: oestrogeen dat niet in balans wordt gehouden door progesteron, laat bijvoorbeeld het baarmoederslijmvlies te veel groeien. Artsen behandelen dit vaak met de anticonceptiepil (ethinylestradiol en progestageen), een hormoonspiraal of progestagenen. Dat kan de klachten goed verminderen, maar pakt de oorzaak niet altijd aan. Via het oestrogeendominantieconcept kan je soms de oorzaken aanpakken.
Bij mannen wordt er zelden of nooit over oestrogeendominantie gesproken. Wel kan bij mannen oestrogeen te sterk worden ten opzichte van testosteron, bijvoorbeeld bij overgewicht, en dat kan klachten geven.
Oestrogeendominantie in de overgang
Oestrogeendominantie komt vooral veel voor in de jaren voor de overgang (de perimenopauze), vaak vanaf je veertigste. In die periode is er steeds vaker een cyclus zonder eisprong. Zonder eisprong ontstaat er geen geel lichaam en wordt er dus nauwelijks progesteron aangemaakt. De oestrogeenspiegel schommelt in deze jaren juist sterk en kan tijdelijk zelfs hoger zijn dan voorheen. Het gevolg: heftigere PMS, pijnlijke borsten, hevigere of onregelmatige menstruaties, slechter slapen en meer stemmingswisselingen.
Na de menopauze dalen zowel oestrogeen als progesteron. Het vetweefsel blijft dan nog wel oestrogeen (oestron) maken, zeker bij overgewicht. Daardoor kan ook na de overgang de balans uit evenwicht zijn, maar meestal gaat het dan om een laag niveau van beide hormonen.
Tip: volg de dagcursus ‘klachten rond de overgang en menstruatie‘ van vrouwenarts drs. Barbara Havenith.
Bestaat er ook progesterondominantie?
Progesterondominantie is geen bestaande term en komt eigenlijk ook niet voor. Te veel progesteron komt buiten de zwangerschap eigenlijk niet voor door een natuurlijke oorzaak. Tijdens de zwangerschap is het progesteron juist van nature heel hoog. Een overdosis progesteronmedicatie kan theoretisch wel, maar dan heb je het meestal over progestageen of een andere farmaceutische variant.
Gebruik je progesteron of progestageen, bijvoorbeeld als hormoontherapie in de overgang? Dan kun je last krijgen van bijwerkingen als slaperigheid, een somber gevoel, een opgeblazen buik of gevoelige borsten. Bespreek dat met je arts. Een andere dosering, toedieningsvorm of middel kan soms helpen.
Lees hier meer over: progesteron tekort.
Wat doen oestrogeen en progesteron?
Oestrogeen en progesteron worden in de vruchtbare jaren vooral aangemaakt in de eierstokken (oestradiol). Daarnaast kan oestrogeen ook uit voorlopers uit de bijnieren, de placenta tijdens zwangerschap (estriol) en het vetweefsel (oestron) gemaakt worden. Progesteron wordt na de eisprong gemaakt door het gele lichaam (corpus luteum), in de bijnieren en de placenta tijdens zwangerschap.
Functie oestrogeen:
- Geheugen, concentratie, verstand
- Groei baarmoederslijmvlies
- Groeifactor
- Libido, seksualiteit
- Remming osteoclasten (beschermt de botten)
- Vasodilatatie, verlaagt bloeddruk
- Verbeteren collageen en vochtbalans in de huid
- Vrijgeven van serotonine
- Vrouwelijke kenmerken.
Functie progesteron:
- Aanmaak osteoblasten
- Apoptose
- Innesteling eicel in baarmoederslijmvlies
- Kalmerend
- Onderdrukken immuunsysteem
- Ontspant spieren
- Rijpen baarmoederslijmvlies 2etweede helft cyclus
- Stimuleert het enzym dejodinase (zet T4 om in T3, maakt schildklierhormoon actief)
- Verhoogt ochtendtemperatuur
- Vergroot vruchtbaarheid.
Je ziet al dat sommige functies van oestrogeen en progesteron tegengesteld zijn aan elkaar (antagonisten). Een goede balans tussen de twee hormonen kan cruciaal zijn.
Nb. Soms spreekt men over de balans tussen oestrogeen en testosteron bij oestrogeendominantie, maar dit is onjuist. Ook dit zijn belangrijke hormonen met soms tegengestelde functies, maar dit is geen oestrogeendominantie.
Wat zijn de meest voorkomende klachten, gevolgen en symptomen?
Te veel oestrogeenwerking kan een rol spelen bij allerlei vrouwelijke hormoonklachten, zoals:
- Cysten in borsten (mastopathie, mastodynie)
- Cysten in eierstokken
- Endometriose
- Hevige menstruaties en bloedverlies na menopauze
- Hormonale migraine
- Lipoedeem
- Pijnlijke borsten
- PMS
- Poliepen
- Vetopslag op de benen
- Vetverdeling meer op benen en billen
- Vleesbomen (myomen)
Langdurig oestrogeen zonder voldoende progesteron is een bekende risicofactor voor baarmoederslijmvlieskanker. Ook bij hormoongevoelige vormen van borstkanker speelt oestrogeen een rol.
Let op: bloedverlies na de overgang is altijd een reden om naar de huisarts te gaan. Dat geldt ook voor zeer hevige menstruaties waarbij je duizelig of erg moe wordt, en voor een nieuwe knobbel in je borst.
Te veel of te weinig oestrogeen?
Niet elke hormonale klacht komt door te veel oestrogeen. Vooral rond en na de overgang hebben veel vrouwen juist last van te weinig oestrogeen. Bekende klachten daarvan zijn opvliegers en nachtzweten, een droge vagina, slechter slapen, stemmingswisselingen, een drogere huid en sneller botverlies. Sommige vrouwen hebben in de perimenopauze afwisselend klachten van te veel en te weinig oestrogeen, omdat de spiegels zo sterk schommelen.
Wat zijn de oorzaken?
Voor een optimale gezondheid en een klachtenvrij leven is het van belang dat de oestrogeenwaarden en progesteronwaarden in een juiste verhouding in ons lichaam aanwezig zijn. Helaas is dat evenwicht bij veel vrouwen verstoord.
- De werking van oestrogeen is dan te sterk ten opzichte van de werking van progesteron. Dit kan betekenen dat er te veel oestrogeenwerking is, of juist dat er te weinig progesteronwerking is, of beide. (1)
- Ook een verstoorde afbraak van oestrogenen kan oestrogeendominantie in de hand werken. Oestrogeendominantie wordt erger als de afbraak van oestrogenen niet op de juiste manier verloopt. Als de werking van oestrogenen niet meer nodig is, vindt er een afbraak in de lever plaats.
Over 2-OH, 4-OH en 16-OH oestron
In de lever wordt oestrogeen langs drie routes afgebroken. Daarbij ontstaan 2-OH, 4-OH en 16-OH oestron. Deze afbraakproducten verlaten het lichaam via de urine of de ontlasting, maar kunnen onderweg nog een effect hebben. Ze verschillen sterk van elkaar:
- 2-OH oestron is een zwak werkzaam oestrogeen. Dit wordt gezien als de gunstigste afbraakroute.
- 4-OH kan in het lichaam worden omgezet in stoffen die het DNA van cellen kunnen beschadigen. Normaal ruimt het lichaam die cellen snel op, onder andere met hulp van B-vitamines.
- 16-OH oestron is een hormoon dat heel sterk werkt en de groei van weefsel stimuleert.
2-OH en 16-OH oestron moeten in de juiste verhouding tot elkaar in het lichaam zijn. Als deze verhouding verstoord raakt, kan dit tot allerlei klachten leiden, zoals PMS en menstruele migraine. Normaal gesproken maken vrouwen minstens dubbel zoveel 2-OH oestron als 16-OH oestron. Als die verhouding niet meer klopt, of als er zelfs meer 16-OH oestron dan 2-OH oestron wordt gemaakt, draagt dit bij aan oestrogeendominantie. Het gaat dus niet alleen om de aanmaak van oestrogenen, maar ook om de afbraak.
Kort door de bocht kun je dus zeggen dat oestrogeendominantie gaat over de verhouding tussen oestrogeen + 4-OH oestron + 16-OH oestron ten opzichte van progesteron. Zo had de arts John Lee het in zijn boek vooral over een tekort aan progesteron, dat opgelost kon worden met bio-identieke progesterongel.
Er zijn oorzaken waarbij de progesteronaanmaak beduidend lager is, waarbij er dus een tekort aan progesteron aan de basis van oestrogeendominantie ligt. Dit is bijvoorbeeld het geval als er geen eisprong is (en dus geen geel lichaam ontstaat), zoals in de jaren voor de overgang, maar ook soms bij PMOS (onregelmatige cyclus en moeilijk zwanger worden). Daarnaast zien we ook vaak dat het probleem niet ligt bij een tekort aan progesteron, maar vooral bij te veel afbraak van oestrogenen volgens de 4-OH en de 16-OH route.
Kun je oestrogeendominantie testen?
Het is zeer lastig om schommelende vrouwelijke hormonen te meten en dan een verhouding tussen oestrogeen en progesteron te bepalen. Vaak zijn de symptomen de belangrijkste graadmeter om oestrogeendominantie te herkennen. Je huisarts kan wel bloed prikken om bijvoorbeeld je progesteron te meten, ongeveer een week na de eisprong. Daarmee is te zien of er een eisprong is geweest. Wat wellicht wel een interessante test is, is het meten van de afbraakproducten van oestrogeen in de urine. Als er te weinig 2-OH afbraakproducten zijn ten opzichte van 4-OH en 16-OH, dan kan dit een aanwijzing zijn dat er oestrogeendominantie speelt. Zo’n urinetest is niet gevalideerd als diagnose, maar kan wel extra informatie geven.
Hoe ziet een behandeling eruit?
Bij de huisarts of gynaecoloog wordt vaak een anticonceptiepil, een hormoonspiraal of een progestageen voorgeschreven, bijvoorbeeld bij hevige menstruaties of PMS. In de overgang kan een arts ook hormoontherapie voorschrijven, waarbij vaak lichaamseigen progesteron (zoals Utrogestan) wordt gebruikt.
Complementair kan op het gebied van leefstijl gelukkig veel bereikt worden, omdat hier de oorzaken soms te vinden zijn. Hieronder een aantal tips.
Tips om oestrogeendominantie te verhelpen
Voeding en afvallen
Een belangrijke oorzaak van een verhoogde aanmaak van oestrogenen is een hoog vetpercentage. In het vetweefsel zit het enzym aromatase, dat kan zorgen voor een omzetting van testosteron in oestrogeen. Een hoger vetpercentage maakt dus vrouwelijker en zorgt voor meer oestrogeen. Progesteron wordt niet aangemaakt in het vetweefsel. Afvallen is dus het eerste grote aandachtspunt in de leefstijl. (3)
Waar zit oestrogeen in?
Daarnaast kunnen we ook chemische hormoonverstorende stoffen binnenkrijgen die zich in het lichaam gedragen als oestrogeen. Dit worden ook wel xeno-oestrogenen genoemd. Xeno-oestrogenen vinden we bijvoorbeeld in zachte plastic verpakkingen van vloeistoffen (vooral olie in een plastic fles is een afrader), bestrijdingsmiddelen en als toevoeging in bepaalde cosmetica.(4)
We kunnen ook fyto-oestrogenen binnenkrijgen via onze voeding. Die zitten onder meer in soja, lijnzaad, peulvruchten en volkoren granen. Dit zijn voedingsstoffen die zich als oestrogenen kunnen gedragen, maar ze hebben een veel zwakkere oestrogene werking dan ons eigen oestrogeen en xeno-oestrogenen. Over fyto-oestrogenen is nog veel onduidelijk. Zo kan bij sommige vrouwen de darmflora deze stoffen omzetten in nog sterkere oestrogenen, en bestaan er ook fyto-oestrogenen die de oestrogeenwerking juist lijken te verminderen (lignanen uit lijnzaad of supplementen bijvoorbeeld). (5)
Om oestrogenen op de juiste manier af te breken, waarbij 2-OH, 4-OH en 16-OH oestron in de juiste verhoudingen aangemaakt worden, en een goede leverwerking te ondersteunen, zijn er een aantal belangrijke aandachtspunten:
- Chlorofyl uit bladgroenten. Probeer de groente-inname eens te verhogen naar 500 g per dag en kijk wat dit doet.
- Di-indolylmethaan (DIM) uit koolsoorten. Dit stofje stimuleert de omzettingsroute tot 2-OH oestron. Je kunt meer kool, zoals broccoli, gaan eten, maar deze stof zit ook in bepaalde suppletie. Gebruik suppletie echter wel op advies van een deskundige met ervaring op het gebied van oestrogeendominantie.
- B-vitamines uit vlees, lever, noten, granen en bladgroenten. Eet meer vlees, orgaanvlees, noten, granen en/of bladgroenten.
- Vezels: vezels binden afbraakproducten van oestrogeen in de darmen en kunnen deze afvoeren. Eet meer vezels is het devies.
- Alcohol: als de lever alcohol afbreekt, dan heeft dit de voorkeur boven een goede afbraak van oestrogenen en dit verergert oestrogeendominantie. Zorg dus voor een lage alcoholinname.
Stress
Een hoog gehalte van het hormoon cortisol in het bloed bij chronische stress versterkt oestrogeendominantie.(6) Bij hevige stress zal het hormoon cortisol zeer veel aangemaakt worden en dit vermindert de werking van progesteron. Het lichaam zal alle energie focussen op het managen van de stress en het voortplantingssysteem als bijzaak zien. Stress leidt dan ook tot meer klachten bij vrouwen met aanleg voor PMS, menstruele migraine en andere klachten die het gevolg zijn van oestrogeendominantie.
Sporten
Bij oestrogeendominantie kunnen de principes van de Hormoonfactor-training gebruikt worden, waarbij krachttraining en intervaltraining de basis vormen. Daarnaast kunnen trainingsvormen die ontspanning en rustige ademhaling als doel hebben (zoals yoga) ook aanvullend ingezet worden.
Supplementen
Supplementen die vaak bij oestrogeendominantie worden ingezet, zijn DIM (7), indol-3-carbinol, curcuma longa, vitamine B-complex, en vitamine D3 (8). Zorg wel dat dit op advies van een deskundige gebeurt. Het bewijs voor deze supplementen is nog beperkt. DIM en indol-3-carbinol kunnen bovendien wisselwerkingen hebben met hormonale medicijnen, zoals de pil en tamoxifen, en bijwerkingen geven zoals hoofdpijn of maag-darmklachten.
Hormonale therapie
Bij hevige overgangsklachten, waar ook oestrogeendominantie een rol kan spelen, werken artsen soms met hormonale suppletie. Vroeger werd daarbij vooral progestageen gebruikt, een synthetische variant met een andere werking en meer bijwerkingen dan progesteron. Tegenwoordig kiezen artsen steeds vaker voor lichaamseigen (bio-identiek) progesteron, zoals Utrogestan.
Bio-identieke progesterongel of -crème is ook via internet verkrijgbaar zonder doktersrecept. Dit vind ik zelf een slechte gang van zaken en raad je aan dit nooit zonder begeleiding van een arts te bestellen. De hoeveelheid die je lichaam opneemt, verschilt sterk, en een crème beschermt het baarmoederslijmvlies mogelijk onvoldoende als je ook oestrogeen gebruikt.(8)
Veelgestelde vragen
Wat zijn symptomen van oestrogeendominantie?
Veelgenoemde klachten zijn PMS, pijnlijke of gevoelige borsten, hevige of onregelmatige menstruaties, hormonale migraine, vocht vasthouden en vetopslag op de heupen, benen en billen.
Kun je oestrogeendominantie laten testen?
Er is geen erkende test. Je huisarts kan wel bloed prikken om bijvoorbeeld te zien of je een eisprong hebt gehad. Meestal geven je klachten en je cyclus het beste beeld.
Kun je te veel progesteron hebben?
Van nature bijna alleen tijdens de zwangerschap. Gebruik je progesteron of progestageen als medicijn, dan kun je bijwerkingen krijgen zoals slaperigheid of een somber gevoel. Bespreek dat met je arts.
Heeft oestrogeendominantie met de overgang te maken?
Ja, vooral in de jaren voor de overgang. Dan heb je vaker een cyclus zonder eisprong, waardoor je minder progesteron aanmaakt, terwijl oestrogeen sterk schommelt. Ook kan de luteale faseen de cyclus korter worden met minder progesteronproductie. Vaak lijkt de cyclus daarna weer langer te worden hoe dichter je bij de menopauze komt, door overslaan van menstruaties.
Wat kun je zelf doen tegen oestrogeendominantie?
Afvallen bij overgewicht, minder alcohol, meer groente (vooral koolsoorten) en vezels, minder stress, goed slapen en krachttraining.