De cyclus van een vrouw duurt gemiddeld 28 dagen, maar alles tussen 21 en 35 dagen is normaal. In de eerste helft stijgt oestrogeen tot vlak voor de eisprong. Na de eisprong maakt het gele lichaam progesteron aan, dat ongeveer een week na de eisprong piekt. Zonder zwangerschap dalen beide hormonen, en begint de menstruatie. Die hormoonschommelingen verklaren waarom je je in elke fase anders kunt voelen.
Wat is de normale cyclus van de vrouw?
Vrouwen hebben tussen hun eerste menstruatie (de menarche) en de laatste menstruatie (de menopauze) te maken met een hormooncyclus. Gemiddeld duurt een cyclus 28 dagen. Bij volwassen vrouwen is een cyclus tussen 21 en 35 dagen normaal. De menstruatie zelf duurt meestal twee tot zeven dagen. Alle fases moeten hierbij goed doorlopen worden: van menstruatie tot het uitgroeien van de follikel en van de eisprong tot de zwangerschap of tot de start van een nieuwe cyclus. Door de cyclus beter te begrijpen kun je ook de symptomen tijdens de verschillende fases van de cyclus beter verklaren.
De duur van de vrouwelijke cyclus
Jouw cycluslengte bestaat uit verschillende fasen.(1) De dagen hieronder gaan uit van een cyclus van 28 dagen. Is jouw cyclus korter of langer, dan verschuift vooral de eerste helft. De tweede helft, van eisprong tot menstruatie, duurt bij bijna iedereen ongeveer twaalf tot veertien dagen. Bij een cyclus van 25 dagen ligt de eisprong dus rond dag 11, bij een cyclus van 35 dagen rond dag 21.
Dag 1 tot 5: menstruatie
Op dag één begint de menstruatie. Het baarmoederslijmvlies dat in de afgelopen maand is opgebouwd wordt afgestoten en komt via de vagina naar buiten (bloed en slijm). Tegelijkertijd start er een nieuwe cyclus doordat follikels (de eicel plus het omhulsel van vocht en cellen) onder invloed van het hypofysehormoon FSH gaan groeien. Oestrogeen en progesteron zijn in deze dagen het laagst.
Dag 5 tot 14: folliculaire fase
Deze groeiende ’graafse follikels‘ produceren steeds meer oestrogenen (hoe groter hoe meer). Eén van de follikels groeit door tot de grootste en dominante follikel. Hoe meer oestrogeen er gemaakt wordt door de dominante follikel, hoe minder FSH er in de hypofyse aangemaakt wordt. Hierdoor wordt voorkomen dat andere follikels verder uitgroeien. Dit proces heet negatieve terugkoppeling.
De dominante follikel groeit door tot dag veertien en de aanmaak van oestrogeen blijft stijgen. Vlak voor de eisprong is oestrogeen op zijn hoogst. Het oestrogeen zorgt ervoor dat het baarmoederslijmvlies dikker wordt en dat er helder vloeibaar slijm aangemaakt wordt in de baarmoedermond. Dit goed geleidende slijm helpt zaadcellen de weg te vinden naar de eileider.
Vrouwen herkennen daarom hun vruchtbare dagen aan de veranderingen in de slijmproductie. Helder vloeibaar slijm dat er uitziet als het eiwit van een rauw ei betekent dat de eisprong dichtbij is. Na de eisprong wordt het slijm dik en gelig, ongeveer zoals pannenkoekenbeslag. Dat betekent dat de vruchtbare dagen voorbij zijn.
Dag 14 tot 25: eisprong en luteale fase
Vlak voor dag veertien is er een piek van het hypofysehormoon LH. LH zorgt ervoor dat de eisprong plaatsvindt. Wanneer de eisprong is geweest, verandert het omhulsel van de eicel dat overblijft in de eierstok in het gele lichaam (ook wel corpus luteum genoemd). Rond de eisprong is er ook een kleine piek in testosteron, wat bij veel vrouwen het libido verhoogt.
Het gele lichaam produceert (naast oestrogeen) nu ook progesteron, dat ervoor zorgt dat de cellen van de baarmoederwand goed doorrijpen, zodat deze geschikt wordt voor het innestelen van een bevruchte eicel. Progesteron werkt ook op het temperatuurcentrum in de hersenen, waardoor je lichaamstemperatuur in rust na de eisprong ongeveer 0,3 tot 0,5 graad stijgt. Door ’s ochtends je temperatuur te meten, kun je dus zien of en wanneer je een eisprong hebt gehad. Progesteron is het hoogst ongeveer een week na de eisprong, rond dag 21.
Het stijgende progesteronniveau zorgt voor een negatieve terugkoppeling naar de hypofyse, waardoor de aanmaak van FSH laag blijft. Dat voorkomt dat er nieuwe eicellen gaan uitgroeien.
Dag 25 tot 28: de dagen voor de menstruatie
Als er geen bevruchting plaatsvindt, worden de eicel en het gele lichaam afgebroken. Hierdoor beginnen de oestrogeen- en progesteronwaarden aan het eind van de derde week snel te dalen. Door die daling wordt het baarmoederslijmvlies afgestoten en start de menstruatie. Dag 1 van de menstruatie is tevens de start van een nieuwe cyclus. De daling van de hormonen in deze dagen verklaart ook de klachten die veel vrouwen dan hebben, zoals PMS, een opgeblazen gevoel en een slechter humeur.
Als er wel bevruchting plaatsvindt dan wordt het gele lichaam in stand gehouden. Het gele lichaam produceert progesteron onder invloed van HCG. Cellen die het embryo omhullen (die later de moederkoek of placenta vormen) maken HCG (humaan choriongonadotrofine, oftewel het zwangerschapshormoon).
Tijdens de zwangerschap zijn LH en FSH zeer laag, om te voorkomen dat er een nieuwe cyclus start en er eisprongen kunnen plaatsvinden. De moederkoek gaat na een aantal weken ook zelf oestrogeen en progesteron aanmaken. Tijdens een zwangerschap zijn de waarden van oestrogeen en progesteron vele malen hoger dan normaal. Ook tijdens de borstvoedingsperiode (waarbij gevoed wordt met intervallen korter dan 6 uur, vaker dan 6 keer per dag en zonder bijvoedingen) is er meestal de eerste tijd nog geen terugkeer van de menstruatie.
Frequent aanleggen stimuleert de aanmaak van prolactine en dat remt de productie van FSH en LH waardoor er geen ovulatie optreedt. Daardoor is de aanmaak van oestrogeen en progesteron laag. Vertrouw hier niet zonder overleg met je verloskundige of huisarts op als anticonceptie. De eerste eisprong kan komen vóór de eerste menstruatie.
Hoe ziet de ovulatiecyclus eruit?
In onderstaande afbeelding zie je de maandelijkse cyclus op verschillende manieren weergegeven. Het is belangrijk te weten wanneer de folliculaire fase – eisprong – en luteale fase zijn (en wat dit doet met de lichaamstemperatuur in rust). Daarnaast zie je wat de dominante hormonen LH, FSH, oestrogeen en progesteron doen op de verschillende dagen. Als extra informatie zie je de ontwikkeling van de graafse follikel en het ontstaan van het gele lichaam.
Wanneer is oestrogeen en progesteron het hoogst en het laagst?
- Oestrogeen is het laagst tijdens de menstruatie (dag 1 tot 5) en het hoogst vlak voor de eisprong. Na de eisprong daalt het even, stijgt het halverwege de tweede helft opnieuw een beetje, en daalt het in de laatste dagen voor de menstruatie.
- Progesteron is in de eerste helft van de cyclus laag. Na de eisprong stijgt het en is het het hoogst ongeveer een week later (rond dag 21). In de dagen voor de menstruatie daalt het snel.
- LH piekt kort, zo’n 24 tot 36 uur voor de eisprong. Daarop zijn ovulatietesten gebaseerd.
- Testosteron is het hele maand vrij stabiel, met een kleine piek rond de eisprong.
Hoe voel je je in elke fase?
Veel vrouwen merken dat hun energie, stemming en eetlust meebewegen met de cyclus.
- Na de menstruatie, als oestrogeen stijgt, voelen veel vrouwen zich energieker en positiever. Vaak zorgt de stijgende oestrogeen er ook voor dat vrouwen in hun trainingen het meeste power hebben.
- Rond de eisprong is het libido vaak het hoogst. In de tweede helft heeft progesteron een kalmerend effect, maar neemt de eetlust toe.
- In de week voor de menstruatie, als de hormonen dalen, hebben veel vrouwen last van PMS, gevoelige borsten, een opgeblazen buik en een slechter humeur. In die dagen weeg je ook vaak een tot twee kilo meer door vochtvasthouden.
Wat kan er misgaan tijdens de cyclus?
Wanneer de cyclus goed verloopt en de hormonen in balans zijn dan ondervindt een vrouw doorgaans weinig problemen. Dit is echter helaas niet altijd zo. Zo kan de ongesteldheid onregelmatig zijn, de cyclus korter dan normaal duren of juist te lang, kunnen de hormonen oestrogeen en progesteron uit balans zijn (oestrogeendominantie), kunnen er meerdere follikels tegelijk gaan rijpen (PCOS) en kan de eisprong niet goed gaan (of de innesteling van de eicel in het baarmoederslijmvlies niet goed verlopen bij een zwangerschapswens). Dit kan voor de meest uiteenlopende klachten zorgen die kunnen optreden vanaf de puberteit tot aan de overgang.
De huisarts schrijft de pil lang niet altijd voor vanwege anticonceptie, maar vaak ook om dit soort klachten te verminderen. Dat kan goed helpen, maar pakt de oorzaak niet altijd aan. Ga naar je huisarts als je cyclus korter is dan 21 of langer dan 35 dagen, als je bloedverlies hebt tussen de menstruaties door of na het vrijen, als je menstruatie langer dan drie maanden wegblijft zonder dat je zwanger bent, of als je menstruaties zo hevig zijn dat je duizelig of erg moe wordt.
Hoe kan je gezond zwanger worden?
Lees hier de blog over: ‘gezond zwanger worden’.
Ik vertel daar over je vruchtbare dagen en tot welke leeftijd je zwanger kan worden. Verder ga ik in op de ovulatietest, symptomen van vruchtbaarheidsproblemen én een goede voorbereiding op je kinderwens.
App om je menstruatiecyclus te berekenen
Er bestaan verschillende apps waarmee je jouw cyclus kunt bijhouden en de vruchtbare dagen en ovulatie kunt berekenen. Het zijn vaak handige kalendertools. Daarnaast bestaan er computertools zoals de Ladycomp.
Let op: een app die alleen op de kalender rekent, is niet betrouwbaar genoeg als anticonceptie. Combineer je cyclusgegevens daarvoor met temperatuurmetingen of de kenmerken van het slijm, en laat je goed voorlichten.
Veelgestelde vragen
Is een cyclus van 25 dagen normaal?
Ja. Bij volwassen vrouwen is een cyclus tussen 21 en 35 dagen normaal. Bij een cyclus van 25 dagen valt je eisprong ongeveer op dag 11.
Wanneer daalt oestrogeen tijdens de cyclus?
Oestrogeen daalt kort na de eisprong en daarna opnieuw in de laatste dagen voor de menstruatie. Tijdens de menstruatie is het het laagst.
Wanneer ben je het zwaarst in je cyclus?
Meestal in de dagen voor en het begin van de menstruatie, door vochtvasthouden. Dat gaat daarna vanzelf weer weg.
Hoe heet de week voor je menstruatie?
Dat is het laatste deel van de luteale fase. Klachten in deze dagen heten PMS: premenstrueel syndroom.
Hebben mannen ook een hormonale cyclus?
Mannen hebben geen maandelijkse cyclus zoals vrouwen, maar wel hormonale dagritmes (cortisol, melatonine, testosteron, groeihormoon).