Onverklaarbare gewichtstoename komt vaker voor dan je denkt, zeker bij vrouwen. Hormonen spelen vaak een rol. Denk daarbij aan de overgang, de schildklier, stress, slaaptekort of medicijnen. Een opgezette buik is lang niet altijd vet. Vaak gaat het om vocht of een opgeblazen darm. Kom je in korte tijd veel aan, of ben je daarnaast erg moe? Laat dan je huisarts meekijken.
Is aankomen zonder reden mogelijk?
Hoe vaak hoor je het mensen zeggen: “Van lucht kom ik al aan” of “dik zijn zit in de familie”. De uitspraak die ik sinds de presentatie van De hormoonfactor zelf heel vaak hoor is: “Ik kan er niets aan doen, het ligt vast aan mijn hormonen!”
Steeds dikker zonder meer te eten: hoe kan dat?
Maar is het wel zo dat je echt voorbestemd kunt zijn om overgewicht te krijgen? Het eerlijke antwoord is soms wel, soms niet. Je gewicht is het resultaat van wat je eet en wat je verbruikt. Maar hormonen, slaap, stress, medicijnen en je leeftijd hebben grote invloed op beide kanten van die balans.
De afgelopen jaren heb ik veel mensen begeleid die dachten een probleem te hebben met een trage stofwisseling en zeiden zeer weinig te eten. Vaak bleek bij deze mensen toch een minder goed eetpatroon naar voren te komen toen ik dieper door ging vragen over hun voeding. Vaak schrokken ze toen ze ontdekten hoeveel ze ongemerkt snackten en toch meer calorieën binnenkregen dan ze zelf dachten. Bij het volgen van een goed eetpatroon vielen deze mensen toch vrijwel net zo snel af als een gemiddeld persoon.
Andersom heb ik het ook wel gezien. Zo waren er mensen die dachten dat ze heel veel aten en dat het voor hen moeilijk is om aan te komen. Na analyse bleken zij juist veel minder te eten dan verwacht gemiddeld. Het is lang niet altijd wat het lijkt, want het is de gemiddelde inname op de lange termijn die telt.
Kun je aankomen van te weinig eten?
Op zichzelf kom je niet aan van te weinig eten. Wie structureel minder binnenkrijgt dan hij verbruikt, valt af. Toch herkennen veel mensen het gevoel dat ze weinig eten en toch aankomen. Daar zijn verklaringen voor. Bij langdurig streng lijnen past het lichaam zich aan. Je verliest naast vet ook spiermassa, waardoor je in rust minder verbruikt, en je beweegt vaak ongemerkt minder. Ook de honger- en verzadigingshormonen ghreline en leptine verschuiven en “beloningsstoffen” zoals serotonine en dopamine kunnen laag zijn, waardoor je meer trek krijgt. Wie overdag heel weinig eet, krijgt bovendien vaker last van eetbuien in de avond. Het resultaat is dat het gewicht terugkomt, vaak met wat extra, ook wel het bekende jojo-effect genoemd.
Ieder persoon is anders
Betekent dit dan ook dat het voor iedereen even makkelijk of moeilijk is? Zeker niet, want het is voor de een lastiger verleidingen te weerstaan dan de ander. Dit komt door verschillen in genen, darmflora, bloedsuikerrespons, hormonen, de leefomgeving en de mentale band die je opbouwt met voeding in je jeugd en verdere leven.
Dus vaak is het wel mogelijk om af te vallen als je op een rantsoen gezet wordt, maar de (obesogene) omgeving van deze tijd maakt het moeilijk dit ook vol te houden voor de mensen die voorbestemd lijken wat kilo’s aan te gaan zetten.
Als het niet op eigen kracht lukt om af te vallen is het aan te raden een coach erbij te halen. Begeleiding op het gebied van motivatie, de psychologie van voeding en blijvende gedragsverandering is daarbij nog belangrijker dan voedingsadvies. Daarnaast is het van belang te kijken of er lichamelijke oorzaken zijn die het afvallen bemoeilijken, waar iets aan gedaan kan worden. Meestal is er sprake van geleidelijke gewichtstoename, maar ook plotselinge snelle veranderingen in gewicht komen voor.
Opgezette buik of echt aangekomen?
Een buik die ineens dikker voelt, hoeft niet te betekenen dat je vet hebt aangezet. Vaak is er iets anders aan de hand:
- Vocht vasthouden: rond de menstruatie, in de overgang, na een zoute maaltijd of op warme dagen houdt het lichaam meer vocht vast. Dat kan op de weegschaal zomaar een tot twee kilo schelen.
- Een opgezette darm: door gasvorming, verstopping, een prikkelbare darm of bepaalde voeding. Typisch is een buik die ’s ochtends plat is en in de loop van de dag dikker wordt.
- Buikvet: dit bouwt zich geleidelijk op. Langdurige stress (cortisol), de daling van oestrogeen in de overgang en insulineresistentie zorgen ervoor dat vet eerder op de buik terechtkomt (een veranderde vetverdeling).
Wordt je buik snel dikker zonder duidelijke reden, heb je er pijn bij of houd je ook vocht vast in je benen? Laat dit dan onderzoeken door je huisarts.
Hoe snel is te snel?
Schommelingen van een tot twee kilo binnen een paar dagen zijn normaal. Ze bestaan vooral uit vocht en de inhoud van je darmen. Een flinke maaltijd met veel zout en koolhydraten kan de weegschaal de volgende dag al flink laten stijgen, zonder dat je vet bent aangekomen.
Voor één kilo lichaamsvet moet je ongeveer 7.700 kilocalorieën meer eten dan je verbruikt. Drie kilo in een week is dus vrijwel altijd vocht. Kom je echter weken achter elkaar aan, of meerdere kilo’s per maand zonder dat je eet- of beweegpatroon is veranderd? Laat dit dan onderzoeken.
18 (medische) oorzaken die het afvallen moeilijker maken
Er is helaas niet een oorzaak aan te wijzen waardoor je ongewenst overgewicht kan krijgen.
1.Zwangerschap of de periode na de bevalling
Tijdens de zwangerschap is aankomen natuurlijk zeer logisch, omdat een groeiende baarmoeder inclusief kind voor een opgezette buik kan zorgen, maar ook het vetpercentage kan een stuk hoger worden. Zo zal je eetgedrag veranderen door een veranderde balans in de vrouwelijke hormonen. Ook komt het vaak voor dat de bloedsuiker wat instabieler wordt vanwege een verminderde gevoeligheid voor het hormoon insuline (insulineresistentie door zwangerschap). Dit kan het eetgedrag beïnvloeden waardoor de calorie-inname hoger wordt. Soms ontstaat er zelfs zwangerschapsdiabetes, vooral wanneer er al overgewicht was (“metabool syndroom”) voorafgaand aan de zwangerschap. Na de bevalling kan soms het geven van borstvoeding de balans herstellen en de kilo’s laten smelten, maar dit is lang niet altijd het geval. Sommige vrouwen merken juist dat ze tijdens de borstvoeding veel meer trek hebben en aankomen. Ook dat is normaal.
2.Door de pil of het spiraal
Tijdens het gebruik van de pil of het spiraal beweren sommige vrouwen te zijn aangekomen. Dit zou enerzijds een invloed op het eetgedrag kunnen zijn en de verbranding (minder actief schildklierhormoon T3), maar ook zou de aanmaak van spiermassa wat bemoeilijkt kunnen worden door een daling van vrij testosteron. Daarnaast kan er wat extra vocht vastgehouden worden. Toch blijkt in onderzoek dat aankomen door anticonceptie niet aangetoond kan worden bij grote groepen.
Dat betekent niet dat het bij jou niet kan spelen. Gemiddeld is het effect klein, maar vrouwen reageren verschillend op hormonale anticonceptie, zoals de pil of een hormoonspiraal als Mirena. Ook na het stoppen met de pil of het verwijderen van het spiraal merken sommige vrouwen dat hun eetlust, vochthuishouding en gewicht weer veranderen.
3.Tijdens de overgang
Vooral tijdens de overgangsjaren waarbij de oestrogeenspiegels schommelen kan gewichtstoename ontstaan. Oestrogeendalingen zorgen ook voor een afname van de afgifte van serotonine en dit kan zorgen voor een wat somber gevoel, stemmingswisselingen en meer neiging tot snacken. Ook de schildklierwerking daalt iets door een afnemende hoeveelheid progesteron. Progesteron stimuleert namelijk de omzetting van inactief schildklierhormoon T4 naar het actieve schildklierhormoon T3 (1). Niet alleen het vetpercentage kan veranderen in de overgangsjaren, maar ook de vetverdeling. Zo kan het vet relatief wat meer op de buik terechtkomen en minder op de benen en billen.
Veel vrouwen merken in deze periode dat ze plotseling aankomen, vooral rond de buik, terwijl hun eetpatroon niet is veranderd. Daar komt bij dat de spiermassa met de jaren afneemt (zie oorzaak 14).
4. Na het verwijderen van de baarmoeder
Na een baarmoederverwijdering (hysterectomie) merken sommige vrouwen dat ze aankomen. Worden daarbij ook de eierstokken verwijderd, dan kom je direct in de overgang, met een plotselinge daling van oestrogeen en progesteron (zie oorzaak 3). Blijven de eierstokken behouden, dan zijn de hormonale gevolgen klein en kan vocht vasthouden gewichtstoename deels verklaren. Ook de herstelperiode, waarin je bijvoorbeeld minder beweegt, kan meespelen.
5.Na een operatie of tijdens ziekte
Na sommige operaties of tijdens ziekte kan gewichtstoename optreden door allerlei redenen. Vaak wordt de reden aangevoerd dat er geen mogelijkheid is tot sporten, maar meestal is het toch een veranderd eetpatroon in deze situatie dat de meeste kilo’s verklaart. Daarnaast houdt het lichaam na een operatie soms tijdelijk extra vocht vast.
6.Na gewichtverminderende operaties bij zware obesitas
Een gastric bypass, maagverkleining, liposuctie of een soortgelijke ingreep hoeft niet te betekenen dat er blijvend resultaat zal zijn. Weer aankomen na een gastric bypass komt regelmatig voor, vooral in de jaren na de operatie. Het is belangrijk dat er ook complementaire leefstijlcoaching aangeboden wordt en dat er aan de (psychologische) oorzaak gewerkt wordt. Dit is vaak erg complex. (2)
7. Door medicijnen, zoals antidepressiva en antibiotica
Verschillende soorten medicijnen kunnen de honger en verzadiging uit balans brengen en soms de stofwisseling wat vertragen. Bij antibioticagebruik bij dier en mens is het een bekend verschijnsel dat er gewichtstoename plaats kan vinden (3). Zou dit aan een verandering van de darmflora liggen? Bepaalde darmflora lijkt gelinkt te zijn met het ontstaan en behoud van overgewicht (4).
Bekende voorbeelden van medicijnen waarbij gewichtstoename vaker voorkomt, zijn bepaalde antidepressiva (zoals mirtazapine, paroxetine en amitriptyline), middelen tegen zenuwpijn of epilepsie (zoals pregabaline en gabapentine), sommige bètablokkers (zoals metoprolol), antipsychotica en insuline. Stop nooit zelf met een medicijn, maar bespreek je klachten met je arts of apotheker. Vaak is er een alternatief.(5)
8.Door corticosteroïden en tamoxifen
Zware medicijnkuren zoals prednison en andere corticosteroïden en tamoxifen maken afvallen moeilijker en beïnvloeden de vetverdeling (meer abdominale vetverdeling, dus meer vet rond de buik) (6), (7).
9.Door menstruatie
Vlak voor de menstruatie dalen de vrouwelijke hormonen (PMS), maar ook het neurohormoon serotonine. Dit kan het humeur negatief beïnvloeden, maar ook het eetgedrag. In hoeverre dit het maandgemiddelde qua voedingsinname bij een vrouw met een regelmatige cyclus beïnvloedt, is de vraag. Wanneer de cyclus onregelmatig is komen schommelende vrouwelijke hormonen vaker voor en dit kan dus het afvallen bemoeilijken.(8)
Ben je dikker als je ongesteld bent? Veel vrouwen wegen in de dagen voor en tijdens de menstruatie een tot twee kilo meer en hebben een opgezettere buik. Dat is vrijwel altijd vocht, dat na de menstruatie vanzelf weer verdwijnt.
10.Tijdens stress of een burnout
Bij stress en overbelasting zijn verschillende soorten reacties van mensen. De een krijgt geen hap door de keel en valt af en de ander probeert de stress en emotie weg te eten en komt dus aan (9). Ook wanneer iemand zich moe voelt kan meer voedselinname (vaak suikers en bewerkte snacks) de respons zijn in de hoop dat de persoon daar meer energie van krijgt. Vaak is het tegendeel het geval. Ook slapen mensen onder stress vaak slechter, wat de eetlust verder aanwakkert (zie oorzaak 13).
11.Door een schildklier probleem
Een vertraagde schildklier kan soms (maar niet altijd) zorgen voor gewichtstoename. De verbranding wordt iets langzamer, maar ook het eetgedrag kan veranderen door een afname van serotonine afgifte en het ontstaan van een depressief en moe gevoel. Sommige mensen reageren op vermoeidheid en een lusteloos gevoel door meer te gaan eten. Een deel van de gewichtstoename bij een trage schildklier (hypothyreoïdie) kan ook verklaard worden door het vasthouden van extra vocht. (10)
Ook na het (gedeeltelijk) verwijderen van de schildklier of een behandeling met radioactief jodium komen mensen vaak aan, zeker zolang de dosering schildklierhormoon nog niet goed is ingesteld.
12. Bij insulineresistentie, PMOS of diabetes
Bij insulineresistentie reageren de cellen minder goed op insuline, het hormoon dat suiker uit het bloed naar de cellen brengt. Het lichaam maakt dan meer insuline aan, en een hoge insulinespiegel maakt het makkelijker om vet op te slaan, vooral rond de buik. Bloedsuikerdips ontstaan vaker en dit kan leiden tot meer snaaien. Insulineresistentie gaat vaak samen met PMOS, een hormonale aandoening die bij ongeveer één op de tien vrouwen voorkomt en vaak gepaard gaat met een onregelmatige cyclus en gewichtstoename. Ook het starten met insuline bij diabetes kan tot gewichtstoename leiden. Let op: Ook bij insulineresistentie moet de caloriebalans positief zijn om vet op te slaan.
13. Door slaaptekort
Wie structureel te kort of slecht slaapt, maakt meer van het hongerhormoon ghreline aan en minder van het verzadigingshormoon leptine. Ook kun je je moe en minder vrolijk voelen. Je hebt daardoor meer trek, vooral in zoet en vet eten, en minder energie om te bewegen. Ook slaapapneu, waarbij de ademhaling ’s nachts steeds stokt, hangt sterk samen met overgewicht.
14. Door ouder worden en spierverlies
Vanaf ongeveer je dertigste neemt de spiermassa geleidelijk af als je er niets aan doet. Omdat spieren ook in rust energie verbruiken, verbrand je daardoor iets minder. Wie dan hetzelfde blijft eten, komt langzaam aan. Krachttraining en voldoende eiwit helpen om je spiermassa te behouden.
15. Bij mannen: een dalend testosteron
Ook mannen kunnen ongemerkt aankomen door hormonen. Bij een dalende testosteronspiegel, die met de leeftijd maar ook door overgewicht, stress en slecht slapen kan ontstaan, neemt de spiermassa af en het buikvet toe. Buikvet zet op zijn beurt testosteron om in oestrogeen, waardoor een vicieuze cirkel kan ontstaan.
16. Na het stoppen met roken
Na het stoppen met roken komen veel mensen een paar kilo aan. Nicotine remt de eetlust en verhoogt de verbranding een beetje. Zonder nicotine valt dat effect weg. De gezondheidswinst van stoppen is wel veel groter dan het nadeel van die extra kilo’s.
17.Ziekte van Cushing
Bij de ziekte van Cushing kan een tumor in de hypofyse of bijnier ervoor zorgen dat er veel te veel cortisol aangemaakt wordt, waardoor de bloedsuiker verhoogd wordt. De patiënt kan ontzettend aankomen (in vocht, maar ook in vet) in korte tijd terwijl deze daar weinig aan kan doen (11).
18.Lipoedeem
Lipoedeem is een vetstofwisselingsziekte die voornamelijk voorkomt bij vrouwen en vaak zichtbaar wordt aan het eind van de puberteit. Er ontstaan vaak grote hoeveelheden vet onder de huid van de heupen, dijen, knieën en onderbenen (12). Vet dat reeds ontstaan is is op deze plaatsen bijna onmogelijk weg te krijgen zonder operatie. Waarschijnlijk is lipoedeem ook een immunologisch probleem (13) dus de complementaire leefstijlaanpak moet ook gericht zijn op het tot rust brengen van het immuunsysteem. Ook een vertraagde schildklier gaat vaak gepaard met lipoedeem.
Plotseling aangekomen en ook erg moe?
Deze combinatie komt veel voor en heeft vaak een hormonale oorzaak. Denk aan:
- een trage schildklier
- langdurige stress of een burn-out
- slaaptekort of slaapapneu
- de overgang
- insulineresistentie of diabetes
- en in zeldzame gevallen de ziekte van Cushing.
Vermoeidheid en gewichtstoename versterken elkaar ook. Wie moe is, beweegt minder en grijpt sneller naar snelle suikers voor energie. Laat bij deze combinatie je bloed onderzoeken via je huisarts.
Afslankmedicatie: wat doen GLP-1-middelen?
Middelen als Wegovy, Ozempic en Mounjaro staan volop in de belangstelling. Ze bootsen het darmhormoon GLP-1 na (Mounjaro ook het hormoon GIP), dat zorgt voor een vol gevoel en minder trek. Ze kunnen helpen bij afvallen, maar na het stoppen komt het gewicht bij veel mensen grotendeels terug. Bovendien verlies je bij snel afvallen ook spiermassa. Een goede leefstijl, met voldoende eiwit en krachttraining, blijft daarom de basis, ook als je zulke medicatie gebruikt.
Wanneer naar de huisarts?
Ga naar je huisarts als:
- je in korte tijd veel aankomt (bijvoorbeeld meerdere kilo’s per maand) zonder duidelijke verklaring;
- je naast het aankomen erg moe bent, het snel koud hebt of last hebt van haaruitval;
- je veel dorst hebt en vaak moet plassen;
- je buik snel dikker wordt, of je er pijn bij hebt;
- je dikke benen of enkels, een opgezwollen gezicht of kortademigheid hebt;
- je menstruatie onregelmatig wordt of uitblijft;
- je juist afvalt zonder reden.
Aankomen zonder reden: wat kun je doen?
Zoals je ziet kan in sommige situaties het afvallen sterk bemoeilijkt worden. Betekent dat dan dat je gezond leven beter kunt opgeven? Hoewel het voor te stellen is dat af en toe de moed in je schoenen zakt lijkt me opgeven geen optie, want daar wordt het alleen maar slechter van.
Mijn advies is: probeer goede moed te houden, laat je goed begeleiden door een ervaren coach en zwicht vooral niet voor snelle oplossingen zoals crash diëten. Als je eenmaal gaat jojo’en dan wordt de kans op succes op de lange termijn juist kleiner. Het is mij duidelijk dat afvallen voor de een moeilijker is dan voor de ander, wat wellicht oneerlijk voelt. Juist daarom loont het om uit te zoeken wat er bij jou speelt. Kijk of er lichamelijke of hormonale oorzaken meespelen, en pak die samen met je huisarts of een goed opgeleide leefstijlcoach aan.
Veelgestelde vragen
Waarom kom ik aan terwijl ik weinig eet?
Vaak eet je ongemerkt meer dan je denkt, of verbruik je minder door spierverlies, slechte slaap of minder bewegen. Ook hormonen, zoals bij een trage schildklier of in de overgang, en medicijnen kunnen meespelen. Een deel van de extra kilo’s kan bovendien vocht zijn.
Kun je aankomen door stress?
Ja. Bij langdurige stress blijft het hormoon cortisol verhoogd. Dat verhoogt de trek in suikers en zorgt ervoor dat vet eerder op de buik wordt opgeslagen. Stress gaat bovendien vaak samen met slecht slapen, moe gevoel en meer snaaien.
Ben je dikker als je ongesteld bent?
Veel vrouwen wegen rond de menstruatie een tot twee kilo meer en hebben een opgezettere buik. Dat is vocht, dat na de menstruatie vanzelf weer verdwijnt.
Kun je aankomen van de pil?
In grote onderzoeken is het gemiddelde effect klein, maar individueel kan het verschillen. Sommige vrouwen krijgen meer trek of houden meer vocht vast.
Waarom kom ik aan in de overgang?
Door de daling van oestrogeen verandert de vetverdeling. Er komt meer vet op de buik terecht. Daarnaast neemt de spiermassa af en slapen veel vrouwen slechter. Ook de schommelende oestrogeen in de perimenopauze kan voor snaaigedrag zorgen. Dit maakt het makkelijker om aan te komen.